Taiwan: wat zijn het Één-China-Principe, het Één-China-Beleid, en de Consensus van 1992?

Nadat de Chinese Nationalistische Partij (KMT, 中國國民黨 zhōngguó guómíndǎng) in januari van dit jaar de verkiezingen verloor van President Tsai Ing-wen (蔡英文 Cài Yīngwén) en haar Partij van de Democratische Vooruitgang (DPP, 民進黨 mínjìndǎng), drong de ‘jonge’ garde aan op hervorming van de partij die van 1949 tot de jaren negentig Taiwan onderwierp aan een dictatoriaal regime. Volgens deze mensen was het China-beleid van de KMT de belangrijkste belemmering bij het aanspreken van het Taiwanese publiek. Symbool voor de problemen stond de zogeheten Consensus van 1992, de formule die tijdens de regering van KMT-president Ma Ying-jeou (2008–16, 馬英九 Mǎ Yīngjiǔ) werd gebruikt om interactie met China mogelijk te maken. De ‘Diepblauwe Factie’ binnen de KMT heeft echter nog veel macht en uiteindelijk heeft het partijcongres afgelopen weekend nog eens haar steun uitgesproken voor de Consensus, alsmede haar afkeuring van zowel ‘Taiwanese onafhankelijkheid’ als Chinese voorstellen voor ‘Een Land, Twee Systemen’.

Dit is een goede gelegenheid om het te hebben over wat de Consensus van 1992 nu is, en hoe dit zich verhoudt tot het Één-China-Principe en een Één-China-Beleid.

Volgens de regering in Peking hield de Republiek China (ROC, 中華民國 zhōnghuá mínguó) op te bestaan toen Máo Zédōng (毛泽东) op 1 oktober 1949 de Volksrepubliek China (PRC, 中华人民共和国 zhōnghuá rénmín gònghéguó) uitriep. Na hun verlies in de Chinese Burgeroorlog vluchtten KMT-leider Chiang Kai-shek (蔣中正 Jiǎng Zhōngzhèng) en zijn volgers naar Taiwan met een deel van het Nationale Leger. Vanuit de ‘tijdelijke hoofdstad’ Taipei claimde deze groep dat de nieuwe staat die ze op de voormalige Japanse kolonie Taiwan opbouwden nog steeds de ROC was, de rechtmatige regering van China. Het is nog steeds officieel beleid aan beide kanten van de Straat van Taiwan dat er slechts Één China is. Wanneer een land formele diplomatieke betrekkingen aangaat met het ene ‘China’, dan breekt het andere ‘China’ de relatie af. Echter, sinds het begin van de democratisering is dit voor Taiwan steeds meer slechts een formaliteit. Het land is al vanaf 1895 gescheiden van China en is eigenlijk alleen verplicht nog aan de ROC-vorm vast te houden omdat een formele uitroeping van een Taiwanese republiek voor Peking een casus belli zou zijn.

Peking houdt echter nog wel vol overtuiging vast aan een beleid dat stelt dat Taiwan onherroepelijk onderdeel is van China. Dit is het zogeheten ‘Één-China-Principe’ (一个中国原则 yīgè zhōngguó yuánzé). Volgens dit principe is er één China, dat China is de Volksrepubliek China, en Taiwan behoort daar ook toe. Volgens deze formulering kan Taiwan bijvoorbeeld niet lid worden van de Verenigde Naties als Republiek China. Bij Korea kan dit wel: hoewel Seoul en Pyongyang beide claimen het ‘echte’ Korea te zijn met soevereiniteit over het hele schiereiland is Zuid-Korea lid van de VN als de Republiek Korea (ROK) en Noord-Korea als de Democratische Volksrepubliek Korea (DPRK). Peking probeert daarentegen het internationale bestaan van Taiwan als onafhankelijke entiteit onmogelijk te maken.

Hiertoe eist China ook dat haar diplomatieke partners expliciet Één China erkennen als voorwaarde om relaties aan te gaan. Op basis van dit feit claimt Peking in haar communicatie stelselmatig dat er een ‘internationale consensus’ bestaat over het Één-China-Principe. Dus pogingen van Taiwan om meer speelruimte te creëren voor zichzelf gaan in tegen de wil van de internationale gemeenschap en de ‘trend van de geschiedenis’. Dit is onjuist. Andere landen nemen niet blindelings het Één-China-Principe van Peking over. In plaats daarvan hebben alle landen die formele betrekkingen hebben met China — of met Taiwan als ROC! — een ‘Één-China-Beleid’ (一个中国政策 yīgè zhōngguó zhèngcè). De inhoud van dit Beleid verschilt per land. Hoewel sommige inderdaad expliciet erkennen dat Taiwan onderdeel is van de Volksrepubliek, gaat het in de meeste gevallen slechts om een erkenning dat er één China is en dat de Volksrepubliek China de rechtmatige regering is van China. De Verenigde Staten stellen bijvoorbeeld uitdrukkelijk dat ze geen uitspraak doen over de status van Taiwan.

Nederland stelt in de beleidsnotitie over haar relatie met China slechts:

“Nederland heeft, net als alle andere landen die diplomatieke betrekkingen onderhouden met China, een ‘één-Chinabeleid’, waarbij het de regering van de Volksrepubliek China (in Peking) als enige wettige regering van China erkent. Dit betekent dat Nederland geen diplomatieke betrekkingen met Taiwan onderhoudt. Wel heeft Nederland goede economische, culturele en wetenschappelijke betrekkingen met Taiwan die via het Netherlands Trade and Investment Office worden behartigd.”

Ministerie van Buitenlandse Zaken. 2019. Nederland-China: Een Nieuwe Balans. p. 16

Er is dus geen internationale consensus dat Taiwan onderdeel is van de Volksrepubliek. Taiwanezen denken er zelf ook niet zo over. Uit onderzoek blijkt dat de meerderheid van Taiwanezen de woorden ‘Republiek China’ en ‘Taiwan’ als synoniemen ziet voor de onafhankelijke staat waarin ze leven. Peilingen laten al jaren zien dat men deze status quo verkiest of zelfs onafhankelijkheid wil. Onder voorwaarde dat China niks doet is er zelfs een duidelijke meerderheid voor formele onafhankelijkheid. Wanneer men het in de Taiwanese context over ‘Taiwanese onafhankelijkheid’ (台獨 táidú) heeft, dan bedoelt men het vervangen van het bestaande ROC-systeem door een Taiwanese republiek. Het is op basis hiervan dat sommige experts zeggen dat President Tsai niet ‘pro-independence’ is, omdat ze slechts voor versterking van soevereiniteit van wat in haar formulering de ‘Republiek China (Taiwan)’ heet.

De KMT, tegenwoordig in de oppositie in Taiwan, is echter de erfgenaam van een lange traditie van Chinees nationalisme. Hoewel dit voor de gemiddelde Taiwanees tegenwoordig niet zoveel aantrekkingskracht meer heeft, bestaat er nog steeds een invloedrijke ‘diepblauwe’ (op basis van de partijkleur) elite die nog altijd gelooft in het idee van ‘China’. Dit zorgt er samen met de KMT’s geschiedenis van oppressie voor dat de partij erg onaantrekkelijk is voor jonge Taiwanezen. Als men het heeft over het ‘jonge’ kamp in de partij, dan moet je denken aan mensen van rond de veertig. Deze groep heeft echter door dat de KMT iets moet doen aan haar starre vasthouden aan Één China en een te welwillende houding tegenover een steeds agressiever Peking, als de partij ooit nog eens de verkiezingen wil winnen. Als symbolisch doelwit hadden ze de Consensus van 1992 (九二共識/九二共识 jiǔ èr gòngshì/jiǔ èr gòngshí) gesteld.

Tijdens de campagne voor de verkiezingen van januari hield de populistische KMT-presidentskandidaat Han Kuo-yu (韓國瑜 Hán Guóyú) de mensen voor dat de Consensus nodig was voor vrede en welvaart. Een toespraak van Chinese president Xí Jìnpíng (习近平) in januari 2019 waarin hij de Consensus in verband bracht met ‘Een Land, Twee Systemen’ (一国两制 yīguó liǎngzhì) en de daaropvolgende onderdrukking van protesten in annexatie-proeftuin Hong Kong hadden de Consensus echter een slechte naam gegeven. Maar de KMT wijst erop dat de neergang van de betrekkingen tussen China en Taiwan sinds Tsai Ing-wen in 2016 aan de macht kwam begon met haar weigering om de Consensus van 1992 te erkennen.

Dat ze dat niet volmondig doet is echter niet zo verrassend. De Consensus is een product van een KMT-regering, niet van beleid van haar DPP. In het begin van de jaren negentig vonden er gesprekken plaats in Hong Kong tussen vertegenwoordigers van Taipei (toen nog geregeerd door de KMT, nog bezig met een langzaam proces van democratisering) en Peking. Deze leidden niet tot overeenstemming. Tijdens een periode dat de KMT niet aan de macht was, van 2000 tot 2008, bedacht KMT-politicus Su Chi (蘇起 Sū Qǐ) op basis van die gesprekken echter de Consensus die onder de regering van president Ma van 2008 tot 2016 diende om onderhandelingen tussen beide kanten mogelijk te maken. Volgens de KMT betreft de Consensus het idee dat er één China is, maar dat er verschillende interpretaties zijn (一中各表 yīzhōng gèbiǎo). Hoewel China de Consensus van 1992 op rituele wijze steeds herhaalt als voorwaarde voor interactie met Taipei, heeft Peking nooit erkend dat er verschillende interpretaties mogelijk zijn. Daar ligt de nadruk vooral op het ‘één China’ (一中 yīzhōng) Hier komt nog eens bovenop dat Xi in 2019 duidelijk maakte dat Een Land, Twee System nog altijd het plan is voor Taiwan.

De KMT kan echter de Consensus van 1992 niet schrappen uit haar programma, zoals nu is gebleken. Ten eerste komt dit door het feit dat er nog altijd een machtige factie oude Chinese nationalisten is binnen de partij, waarvan voormalige president Ma de bekendste is. Daarnaast heeft dit te maken met het feit dat bij verkiezingen de KMT juist als onderscheidend punt aanbiedt dat alleen zij stabiliteit kunnen garanderen in de relatie met China, en daarmee ook welvaart en banen. Maar er spelen ook persoonlijke belangen. Bijna de helft van het bestuur van de KMT heeft financiële belangen in China. In de Chinese context is het een vereiste voor zulke zakenmensen om Één China te erkennen. Onder zulke omstandigheden zal de KMT zich alleen maar verder verwijderen van de Taiwanese publieke opinie.

Join the conversation

3 Comments

Leave a comment

Leave a Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.